Trong đời sống cộng đồng, nếu như các cơ quan tư pháp là nơi thực thi pháp luật một cách nghiêm minh, thì Tổ hòa giải ở cơ sở chính là "trạm dừng nghỉ" của lòng người, là nơi những cái đầu nóng được làm dịu và những trái tim rạn nứt được hàn gắn. Tại địa phương chúng tôi, nhắc đến công tác hòa giải, không ai là không biết đến chị Thiều Thị Ngoc Hà – một người phụ nữ sinh năm 1985, tổ hòa giải Thôn 9 Yên Châu – xã Liên Minh với nụ cười hiền hậu nhưng ẩn chứa một bản lĩnh kiên cường và cái tâm sáng rực.
Với 5 năm gắn bó với các hoạt động phong trào tại địa phương và 5 năm trực tiếp cầm cuốn sổ hòa giải trên tay, chị Hà đã trở thành một "sứ giả hòa bình" đúng nghĩa. Chị không chỉ mang kiến thức pháp luật đến với nhân dân mà còn mang cả hơi ấm của tình người để hóa giải những mâu thuẫn, giữ gìn sợi dây đoàn kết của xóm làng.
1. Cơ duyên và tiếng gọi từ trách nhiệm cộng đồng
Chị Thiều Thị Ngọc Hà sinh ra và lớn lên trong một gia đình thuần túy, nơi những giá trị về đạo đức và tình làng nghĩa xóm luôn được đặt lên hàng đầu. Năm 1985 – lứa tuổi được coi là sự giao thoa giữa truyền thống và hiện đại, chị Hà hội tụ đủ sự đằm thắm của người phụ nữ xưa và sự năng động, hiểu biết của phụ nữ nay. Năm 2021, khi địa phương cần những nhân tố mới cho Tổ hòa giải, chị Hà đã tự nguyện đăng ký tham gia. Nhiều người lúc đó còn ái ngại: "Hòa giải là việc của các bậc cao niên, những người có râu dài tóc bạc, một người phụ nữ trẻ như Hà liệu có nói được ai?". Nhưng chị chỉ mỉm cười và bắt đầu hành trình của mình bằng sự âm thầm học hỏi. Lý do chị tham gia công tác này thật giản đơn nhưng cũng đầy sâu sắc. Chị chia sẻ: "Tôi thấy nhiều gia đình chỉ vì một mâu thuẫn nhỏ, một câu nói thiếu kiềm chế mà dẫn đến tan vỡ hoặc anh em không nhìn mặt nhau. Nếu có một người đứng ra làm trung gian, phân tích đúng sai, thiệt hơn ngay từ đầu, có lẽ sự việc đã không đi quá xa. Tôi muốn là người đứng ra gánh vác phần trách nhiệm đó". Suốt 5 năm qua, chị đã chứng minh rằng: Uy tín của một hòa giải viên không chỉ đến từ tuổi tác, mà đến từ sự công tâm, am hiểu pháp luật và đặc biệt là sự chân thành.
2. Những "cuộc chiến" thầm lặng và những giọt nước mắt hạnh phúc
Trong cuốn sổ tay của chị Hà, mỗi trang giấy là một câu chuyện, một thân phận và một bài học nhân sinh sâu sắc. Hai kỷ niệm mà chị trân trọng nhất chính là minh chứng cho sự vận dụng nhuần nhuyễn giữa "Lý" và "Tình".
Chuyện về mái ấm suýt đổ vỡ vì bóng ma cờ bạc
Đó là vụ hòa giải cho vợ chồng anh T và chị H. Anh T vốn là người hiền lành nhưng do bạn bè lôi kéo nên vướng vào cờ bạc, nợ nần chồng chất. Chị H vì quá thất vọng, vừa phải gánh nợ vừa phải nuôi con, nên đã làm đơn ly hôn và kiên quyết đuổi anh T ra khỏi nhà. Không khí gia đình vô cùng căng thẳng, hai bên nội ngoại cũng vì thế mà nảy sinh mâu thuẫn, đổ lỗi cho nhau. Khi tiếp nhận vụ việc, chị Hà không vội vàng gọi hai bên lên trụ sở. Chị dành cả tuần lễ để "thâm nhập". Chị đến nhà chị H lúc chị đang nấu cơm, cùng nhặt rau, cùng lắng nghe những uất ức của người vợ. Chị lại tìm gặp anh T tại nơi anh đang làm thuê, ngồi trà đá để nghe anh tâm sự về sự ân hận và mặc cảm. Buổi hòa giải chính thức diễn ra tại ngôi nhà nhỏ của họ. Chị Hà không dùng những điều khoản khô khan của Luật Hôn nhân và Gia đình để giáo huấn. Chị mang theo một tấm ảnh cưới của hai người và bức vẽ của đứa con nhỏ tặng bố mẹ. Chị nói: "Pháp luật cho phép anh chị ly hôn nếu tình trạng trầm trọng, nhưng pháp luật không thể bù đắp khoảng trống trong tâm hồn đứa trẻ khi bố mẹ chia lìa. Anh T sai, nhưng anh ấy còn cơ hội để sửa. Chị H giận, nhưng lòng chị vẫn còn thương".
Chị Hà vừa phân tích về trách nhiệm pháp lý của người chồng, vừa khơi gợi tình cảm gia đình. Sau hơn 3 tiếng đồng hồ, anh T đã quỳ xuống xin lỗi vợ, cam kết từ bỏ cờ bạc dưới sự chứng kiến của Tổ hòa giải. Đến nay, gia đình họ đã khấm khá trở lại, đó là "chiến công" mà chị Hà trân trọng nhất.
Tấc đất, tấc vàng hay tấc lòng anh em?
Một vụ việc khác cũng cam go không kém là tranh chấp đất đai giữa hai anh em ruột là ông M và ông N. Chỉ vì 20cm đất ranh giới khi xây hàng rào mà hai anh em vốn khăng khít lại cầm gậy gộc đòi "xử" nhau. Chính quyền địa phương đã nhiều lần xuống giải quyết nhưng không thành vì bên nào cũng đưa ra lý lẽ riêng. Chị Hà nghiên cứu kỹ bản đồ địa chính qua các thời kỳ, đồng thời tìm hiểu tâm lý của hai ông. Chị nhận ra mâu thuẫn không nằm ở 20cm đất mà nằm ở sự "tự ái" của người anh và sự "hiếu thắng" của người em. Chị chọn cách hòa giải "mưa dầm thấm lâu". Chị gặp ông anh, nhắc lại chuyện ngày xưa cha mẹ mất sớm, một tay ông nuôi em ăn học. Chị gặp người em, nhắc lại những lần ông anh nhường cơm sẻ áo.
Chị Hà phân tích: "Nếu ra tòa, các bác mất tiền án phí, mất thời gian, và quan trọng nhất là mất đi tình anh em mà cha mẹ đã dày công vun đắp. 20cm đất này có thể làm cho mảnh vườn rộng hơn một chút, nhưng nó làm cho lòng người hẹp đi rất nhiều". Sự kiên trì của chị sau 5 lần đi lại đã khiến hai anh em tự tay phá bỏ hàng rào cũ, xây lại hàng rào mới đúng vị trí và cùng nhau ngồi lại uống chén rượu đoàn viên.
3. Nghệ thuật hòa giải – Khi pháp luật đi cùng đạo đức
Qua 5 năm kinh nghiệm, chị Thiều Thị Ngọc Hà đã đúc kết cho mình những phương pháp làm việc khoa học và đầy tính nhân văn. Theo chị, một hòa giải viên giỏi cần hội đủ 4 yếu tố:
Thứ nhất: Kỹ năng lắng nghe và nắm bắt thông tin. Chị Hà không bao giờ nghe thông tin một chiều. Chị luôn xác minh từ nhiều nguồn: hàng xóm, bạn bè, người thân. Chị cho rằng: "Người hòa giải phải giống như một bác sĩ, phải bắt đúng bệnh thì mới bốc đúng thuốc". Việc nắm bắt mâu thuẫn ngay từ khi mới nhen nhóm giúp ngăn chặn những hậu quả đáng tiếc.
Thứ hai: Vận dụng linh hoạt "Lý" và "Tình". Nếu chỉ dùng "Lý", người dân sẽ cảm thấy bị áp đặt và không phục. Nếu chỉ dùng "Tình", sự việc sẽ không có sự phân minh, dễ tái phát mâu thuẫn. Chị Hà luôn khéo léo lồng ghép các quy định của Bộ luật Dân sự, Luật Đất đai, Luật Hôn nhân và Gia đình vào những câu chuyện đạo đức, truyền thống "lá lành đùm lá rách" của dân tộc.
Thứ ba: Kiên trì và nhẫn nại. Có những vụ việc chị phải đi lại hàng chục lần. Có những lúc bị người dân mắng chửi, xua đuổi vì đang lúc nóng giận, nhưng chị chưa bao giờ bỏ cuộc. Chị quan niệm: "Mình làm vì cái tâm, họ mắng mình lúc này nhưng khi họ hiểu ra, họ sẽ quý mình hơn".
Thứ tư: Sự gương mẫu của bản thân. Đây là yếu tố then chốt tạo nên uy tín. Gia đình chị Hà luôn là "Gia đình văn hóa" tiêu biểu. Chị sống chan hòa, giản dị và luôn đi đầu trong các phong trào của địa phương. Khi mình sống tốt, lời nói của mình mới có sức nặng.
4. Những trăn trở và khát vọng về một cộng đồng bình yên
Dù đạt được nhiều thành tích, chị Hà vẫn luôn khiêm tốn. Khi nói về những khó khăn trong công tác hòa giải hiện nay, chị không khỏi trăn trở. Chị đề xuất một số kiến nghị thiết thực:
-Đào tạo chuyên sâu: Công tác hòa giải ngày nay không chỉ dừng lại ở mâu thuẫn vặt mà còn liên quan đến những vấn đề pháp lý phức tạp như sở hữu trí tuệ, thương mại nhỏ, bạo lực mạng... Do đó, hòa giải viên cần được đào tạo bài bản hơn về kỹ năng tâm lý và cập nhật kiến thức pháp luật mới liên tục.
- Ứng dụng công nghệ: Cần có những nhóm Zalo hoặc mạng lưới thông tin liên lạc nhanh giữa các hòa giải viên và chính quyền để xử lý kịp thời các tình huống khẩn cấp.
- Chế độ đãi ngộ: Mặc dù hòa giải là tinh thần tự nguyện, nhưng Nhà nước cần có thêm những chính sách hỗ trợ kinh phí, bảo hiểm hoặc khen thưởng kịp thời để động viên những người "ăn cơm nhà, vác tù và hàng tổng" như các thành viên trong tổ.
- Lan tỏa văn hóa hòa giải: Chị mong muốn đưa các tình huống hòa giải vào các buổi sinh hoạt ngoại khóa của trường học để giáo dục thế hệ trẻ về cách ứng xử, giải quyết xung đột bằng đối thoại thay vì bạo lực.
- Sứ mệnh của người kết nối Người ta thường nói: "Tặng hoa hồng cho người khác, hương thơm sẽ còn lưu lại trên tay mình". Chị Thiều Thị Ngọc Hà chính là người đi tặng những "đóa hoa hòa bình" cho xóm làng, và hương thơm từ những việc làm tử tế của chị đã lan tỏa, làm đẹp thêm cho bức tranh đời sống tại địa phương. 5 năm tham gia công tác hòa giải, 10 năm sinh hoạt tại tổ, chị Hà không nhớ mình đã giải quyết thành công bao nhiêu vụ việc, chỉ biết rằng mỗi khi đi qua những ngôi nhà đã từng mâu thuẫn, thấy họ chào nhau, thấy trẻ con vui cười, chị lại cảm thấy lòng mình thanh thản lạ kỳ.
Tấm gương của chị Thiều Thị Ngọc Hà là minh chứng rõ nét nhất cho sức mạnh của sự chân thành và hiểu biết. Chị không chỉ là một hòa giải viên tiêu biểu, mà còn là biểu tượng của người phụ nữ Việt Nam hiện đại: Trí tuệ, nhân hậu và đầy trách nhiệm. Hy vọng rằng, từ những tấm gương như chị Hà, công tác hòa giải cơ sở sẽ ngày càng phát triển, góp phần xây dựng một xã hội thượng tôn pháp luật, đậm đà tình người và bình yên bền vững./.